Henryk Siemiradzki, ODPOCZYNEK PATRYCJUSZKI

19.3 x 30.3cm - olej, kartonik naklejony na płótno (pierwotnie na deskę)

sygn. l.d.: H. Siemiradzki
W narożnikach ślady po pinezkach.
 
Na odwr. na l. listwie krosna, przechodząca na ramę nalepka Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych w Królestwie Polskim (druk, tusz): [No...]610 | [Nazwis]ko autora Henryk | [Siem]iradzki | [Rodzaj dzieł]a olejny | [Tytuł (...)]ek. | W[ymiary] | Ce[n]a lub jego wartość | Wł[asność] p. Edwarda | Ad[res] [A]leksandrów | Pograniczny | Warszawa d. 12/25 IX 903 r.; na górnej listwie krosna, przechodząca na ramę, nalepka rzymskiej firmy ramiarskiej Giosi; ponadto liczne nalepki aukcyjne.
 
Firma z artykułami dla artystów braci Giosi mieściła się w Rzymie przy via Margutta 48a oraz via Sistina 135 (przy obu tych ulicach mieszkał Siemiradzki w latach 70. XIX w.).
 
Zachowana naklejka z wystawy pośmiertnej artysty w Zachęcie pozwala nam jednoznacznie zidentyfikować obraz jako Wypoczynek patrycjuszki wymieniony w katalogu tej wystawy pod nr. 115. Należał on wówczas do Edwarda Reichera (Rajchera, Rejchera; 1852-1927), kupca, filantropa i kolekcjonera, członka dożywotniego TZSP, zamieszkałego w Aleksandrowie Pogranicznym (dziś: Kujawskim), a od 1918 w Warszawie. Był m.in. dyrektorem zarządu spółki fabryk chemicznych „Radocha“ oraz członkiem firmy „H. Reicher i S-ka“ w Sosnowcu. Poza Edwardem – kolekcjonowaniem dzieł sztuki zajmowali się zarówno jego bracia: Stanisław oraz Maksymilian, jak i synowie: Tadeusz Reicher-Sosnowski (1889-1939) i Mieczysław (zm. ok. 1944). Po śmierci Edwarda – kolekcja uległa rozproszeniu – wiadomo, że odziedziczyła ją rodzina. 
W krótkim opisie kolekcji Tadeusza Reichera-Sosnowskiego obraz Siemiradzkiego nie figuruje (Nauka Polska, uzupełnienia do Materiałów do Spisów instytucji i towarzystw naukowych w Polsce, t. 12, 1930, s. 129, poz. 112). Ze wzmianki w gazecie, wiadomo jednak, że rodzina sprzedawała niektóre dzieła przed wojną („Dzień Dobry“, W szponach demona gry... Skazanie antykwariusza Jasielskiego, 26 III 1936, nr 86/1936).
W katalogu kolekcji E. Reichera (Wiedeń 1918), szkic zatytułowany jest Wypoczynek rzymiański (olejno na drzewie, 19 x 31 cm, znakowany l.d.: H. Siemiradzki). W Korpusie Dzieł Malarskich Henryka Siemiradzkiego, dzieło to zostało wymienione pod poz. 12/8-1. 
 
Duża kompozycja zrealizowana z dodanymi postaciami dzieci, obecne miejsce przechowywania nieznane, występuje w Korpusie Dzieł... oraz w monografii Siemiradzkiego, autorstwa St. Lewandowskiego, jako oddzielny temat ikonograficzny pod tytułami Nad brzegiem jeziora, Nad brzegiem zatoki morskiej, Szczęście rodzinne. Dzieło to znane dziś jedynie z fotografii oraz olejnej kopii (w zbiorach MNW; Malarstwo Polskie – MP 4999). W zbiorach warszawskiego muzeum znajduje się również ołówkowy szkic do kompozycji (Rys.Pol. 8953/24), różniący się zarówno od prezentowanego szkicu olejnego jak i zrealizowanego obrazu.
 
Możliwe, że Siemiradzki namalował Odpoczynek patrycjuszki, jako pendant do Wypoczynku patrycjusza, który wystawialiśmy na aukcji w grudniu 2024 roku (patrz obok).
 
Szkic, który prezentujemy, ukazuje scenę przygotowania miejsca odpoczynku dla patrycjuszki. Wysiadła ona z lektyki niesionej przez niewolników, a w cieniu rozłożystego drzewa towarzyszące jej kobiety rozkładają kobierzec. W oddali widać rozległą morską zatokę i leżące nad nią miasteczko. W tej niewielkiej, sielankowej scenie antycznej Siemiradzki, w charakterystyczny dla siebie sposób, ukrył postacie w cieniu pobliskich drzew, chroniąc je przed palącym, południowym słońcem. Miękkie, rozproszone światło łagodnie spowija bohaterki, budując atmosferę ciepłego dnia i podkreślając spokojny, idylliczny nastrój kompozycji. 
 

Obraz wystawiany, wzmiankowany i reprodukowany m.in. w:: – Katalog wystawy obrazów Henryka Siemiradzkiego w Gmachu Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych w Królestwie Polskiem, Warszawa 1903, s. 19, nr kat. 115 (Szkic do obrazu „Wypoczynek patrycjuszki“);
– Katalog zbiorów Edwarda Rejchera, Wiedeń 1918, s. 16 (Wypoczynek rzymiański);
– Korpus Dzieł Malarskich Henryka Siemiradzkiego, red. J. Malinowski, Warszawa-Toruń 2021, tom 2a, s. 63, poz. 12/8-1.

Henryk Siemiradzki (Pieczeniegi (Biełgorod), koło Charkowa 1843 - Strzałkowo k. Częstochowy 1902) - wybitny malarz-akademik; początkowo uczeń malarza Dymitra Bezperczego w Charkowie, absolwent wydziału przyrodniczego Uniwersytetu w Charkowie – od 1864 kształcił się w petersburskiej Akademii Sztuk Pięknych. Za prace studenckie otrzymał pięć srebrnych i dwa złote medale.

W 1871 jako stypendysta Akademii, wyjechał do Monachium, gdzie przebywał przez rok, studiując samodzielnie i utrzymując kontakty z tamtejszą kolonią artystów polskich.
Od roku 1872 stale mieszkał w Rzymie; początkowo miał pracownię przy via Margutta, a od 1884 we własnym pałacyku przy via Gaetta. Uhonorowany członkostwem europejskich Akademii – św. Łukasza w Rzymie (1880), Akademii w Petersburgu, Berlinie, Sztokholmie, Paryżu, Turynie, wielokrotnie nagradzany medalami na wystawach, odznaczany orderami państwowymi (m.in. francuską Legią Honorową i włoskim orderem Corona d’Italia), cieszył się wielkim uznaniem i sławą.
Z krajem utrzymywał stałe i żywe kontakty - przesyłał obrazy na wystawy, a w roku 1879 podarował miastu Krakowowi sławny swój obraz Świeczniki chrześcijaństwa, dając początek zbiorom Muzeum Narodowego.
Namalował kurtyny do teatrów w Krakowie (1896) i we Lwowie (1900; dar artysty dla miasta).

Tematów do swych obrazów szukał przede wszystkim w starożytności; w historii, życiu i mitach dawnej Grecji czy Rzymu. Ale tworzył także sceny religijne (Wniebowstąpienie), obrazy rodzajowe i portrety. Z mistrzowską techniką malował zarówno monumentalne, teatralnie inscenizowane i tłumnie zaludnione płótna, jak i kompozycje kameralne, osadzone bądź w scenerii antycznej, bądź w realiach współczesnych (Z wiatykiem, Z pociechą i pomocą).
Malował dekoracyjne plafony (Wiosna, Jutrzenka, Światło i ciemność), był autorem zespołu malowideł w cerkwi Chrystusa Zbawiciela w Moskwie 1875-1879).
Z upodobaniem malował pejzaż, traktowany bądź jako tło osadzonych w nim scen, a czasem jako samodzielny krajobraz pogrążony w zapadającym zmierzchu lub też opromieniony słońcem.
Ze szczególną maestrią odtwarzał efekty wywołane światłem przenikającym poprzez gałęzie drzew, które – jak pisał H. Sienkiewicz – rzucają mocny cień, wśród którego drgają złociste plamy, utworzone przez promienie słoneczne wciskające się między liście /.../ Nikt tak nie maluje tego ruchu promieni słonecznych, jak Siemiradzki.